(35) Wydział Oświecenia na koncie swoich sukcesów miał również odtworzenie szkolnictwa wyższego. Jednak zanim o tym opowiemy, trzeba cofnąć się do czasów sprzed wybuchu I wojny światowej. Bo działało wtedy wiele inicjatyw, których nazwa – Uniwersytet (ludowy, powszechny) wskazuje na próby zaspokojenia głodu wiedzy. Jednak prace nad samym szkolnictwem wyższym właściwie nie były prowadzone, choć takie próby w1906 podejmowało – będące kontynuacja prac “Uniwersytetu latającego” – Towarzystwo Kursów Naukowych (o którym wspominałem już w kontekście aktywności Piotra Drzewieckiego). Wtedy się nie udało. Do pomysły wrócono w 1914… ale to już przeczytajmy ze sprawozdania TKN z lat 1906-1916 Kontynuuj czytanie
Opowieść w odcinkach
Odbudowa szkolnictwa – samorządna oświata (4)
(34) Komisja Opieki nad Młodzieżą Szkolną ukonstytuowała się dopiero 26 lutego 1915 roku. W jej ramach działały podkomisje: Nauczania początkowego opracowała zarys programu dla szkoły początkowej 4-o oddziałowej, wraz z budżetem odpowiednim, zainicjowała otwarcie w Warszawie przynajmniej 15 szkół tego typu w różnych dzielnicach miasta, oraz przyjęła pod swą opiekę pewną ilość szkół początkowych po b. Macierzy Szkolnej…, Kursów dla dorosłych, Szkół zawodowych, Wpisów szkolnych (najdonioślejszą sprawą, jaka w łonie samej Komisyi zapoczątkowana została, była sprawa Wielkiej Kwesty Majowej na rzecz polskiego szkolnictwa, o której już pisałem), Seminariów i kursów dla nauczycieli ludowych, Wychowania fizycznego i zajęć pozaszkolnych (o której wspominałem przy okazji opisywania organizacji harcerskiej). Komisja po kilku miesiącach pracy, 5 sierpnia, weszła formalnie do Wydziału Oświaty.
Opieka nad dziećmi – samorządna oświata (3)
(33) Komisja Opieki nad Dziećmi najpierw powstała (już 3 sierpnia 1914 r.) jako wydział Sekcji Kobiecej Komitetu Obywatelskiego, który „27 września 1914 r. przekształcił się na organizacyę samoistną, pod bezpośrednim sterem Sekcyi Ogólnej Komitetu Obywatelskiego”. Pierwotnie jej celem „było uruchomienie niektórych zamkniętych podówczas ochron i sal zajęć” później przystapiła do zakładania własnych ochron i sal zajęć, a „głównym dążeniem Komisyi przy prowadzeniu tych zakładów jest uzupełnienie działalności rozmaitych działających w Warszawie instytucyi opieki nad dziećmi [pogr. PF], tak by z czasem opiekę społeczną rozciągnąć nad wszystkiemi ubogiemi dziećmi naszej stolicy…”.
Wielka Kwesta Majowa – samorządna oświata (2)
(32) Kwesty majowe to tradycja, rozpoczęta bodaj w 1907 roku przez Polską Macierz Szkolną (PMS), która przy okazji pamięci o 3 Maja zbierała środki na niezależną oświatę. Jednak zanim ta organizacja – rozwiązana przez władze carskie i działająca półlegalnie poprzez sieć „sprywatyzowanych” placówek szkolnych – odzyskała możliwość legalnej aktywności, kwesty majowe lat 1915 i 1916 stanowiły ważny element odbudowywania polskiego szkolnictwa. Pieniądze zbierane były na „wpisy”, czyli opłaty za prywatne szkoły z możliwością nauki polskiego. Aby przybliżyć atmosferę tamtych zbiórek i odkryć trochę kulisy tych działań, zaprezentujmy tu dwa doniesienia prasowe z 1915 roku i fragment pamiętnika osoby, która przewodniczyła tym kwestom, także tej prowadzonej w 1917 roku przez odrodzoną PMS. Kontynuuj czytanie
Wydział Oświaty – samorządna oświata (1)
(31) 5 sierpnia 1915 r., czyli tuż po odejściu administracji rosyjskiej, Komitet Obywatelski miasta Warszawy postanowił powołać do życia instytucję, której zadaniem miało być objęcie całokształtu spraw oraz potrzeb szkolnych i oświatowych Warszawy i jej przedmieść. Polska szkoła powszechna, w zaborze rosyjskim ograniczona do szkół prywatnych i działalności nielegalnej lub półlegalnej, staje się przedmiotem troski obywatelskich władz. Powołuje się Wydział Oświecenia, który przejmuje dotychczasowe kompetencje i funkcje Komisji Opieki nad Dziećmi i Opieki nad Młodzieżą przy Komitecie Obywatelskim m. Warszawy oraz Komisji Szkół Wyższych przy Towarzystwie Kursów Naukowych. Tworzy się nowy system oświaty. Kontynuuj czytanie
Komisja Opieki nad Gmachami
(30) Już 5 sierpnia, po wkroczeniu Niemców „wojska niemieckie zgłaszać się zaczęły do gmachów rządowych i publicznych. W każdym, a liczba ich przekraczała 130 domów i lokali, spotkali ich kuratorzy, członkowie Komisji Opieki nad Gmachami. Organizację tę, niezwykle sprawną, utworzyło przy K.O. Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Przeszłości”.
Sądy obywatelskie
(29) Kwestia sądów obywatelskich w Warszawie to ciekawy rozdział samoorganizacji społecznej i efekt pracy licznych organizacji społecznych, m.in. Towarzystwa Prawniczego w Warszawie, Koła Prawników Polskich, Kasy Adwokackiej… Sądy, mimo że funkcjonowały tylko kilka tygodni, odegrały ważną rolę. Mówił o tym na ostatnim zebraniu ogólnym Sądownictwa Obywatelskiego 10 września 1915 r. sędzia Sądu Głównego Oskar Szefler: Kontynuuj czytanie
Straż Obywatelska (2)
(28) O tym, że Straż Obywatelska przygotowywana była od dawna pisałem w jednym z poprzednich odcinków. Teraz czas opowiedzieć o ostatecznym momencie jej powstawania. Kończy się pierwszy rok wojny, wojska Niemieckie zbliżają się do Warszawy. Zacytujmy tu kalendarz wydarzeń 1915 roku: “23 lipca. Komunikat Warsz. Dniewn. [Warszawski Dniewnik – czasopismo] o przeniesieniu do gubernii wewnętrznych zakładów i fabryk, mających znaczenie dla obronności państwowej. Rekwizycja koni w Warszawie ze zwolnieniem koni, należących do piekarń, mleczarń i zakładów rzeźniczych. Wybuchy w mieście, liczne ofiary w ludziach. Mobilizacja pospolitego ruszenia I kategorji z Warszawy. 24 lipca. Wybuchy w mieście. 26 lipca. K.O.m.W. przystępuje do kompletowania straży obywatelskiej. (…) Ruch na kolei Wiedeńskiej zostaje ostatecznie zawieszony. Dworzec dla publiczności zamknięty. 27 lipca. Komendantem straży obywatelskiej z ramienia K.O. zostaje adw. przys. Stanisław Popowski, jego pomocnikiem inż. K.Pawłowicz. (…) Zawiązuje się straż obywatelska w Mokotowie. (…) 30 lipca. Moskiewski Komitet wojenno-przemysłowy wzywa uwolnionych z fabryk polskich robotników do wyjazdu do Moskwy. Wybuchy w mieście. Liczne ofiary. (…) 4 sierpnia. W blizkości Warszawy wzmaga się kanonada. Wieczorem łuny na widnokręgu. W nocy wojsko rosyjskie opuszcza miasto, wysadzając za sobą o godz. 6-ej rano mosty. 5 sierpnia. Na rogach ulic ukazuje się obwieszczenie Komitetu Obywatelskiego”. Kontynuuj czytanie
Kwestia robotnicza (2)
(27) Znaczącą rolę w tworzeniu się Komitetu Obywatelskiego w Warszawie (tak jak i innych komitetów w innych miejscowościach, np. w Dąbrowie Górniczej) miało Stowarzyszenie Robotników Chrześcijańskich. Warto zatem poświęcić słów kilka tej organizacji i jej założycielowi, a także pierwszemu patronowi, księdzu Marcelemu Godlewskiemu. Człowiekowi, który – jak wskazują dokumenty – zaangażowany był w działania Komitetu Obywatelskiego, np. w Sekcji Tanich Kuchen czy Komisji Rozpowszechniania Wskazań Zdrowotnych Sekcji Zdrowia Publicznego (1). Kontynuuj czytanie
Kwestia robotnicza (1)
W jednym z poprzednich odcinków, mówiącym o pośrednictwie pracy, zapowiadałem zajęcie się kwestią robotniczą. Czas się wywiązać z obietnic. Zobaczmy, jak to wyglądało na samym początku. Kurier Warszawski podjął temat już 5 sierpnia. Wybuch wojny wprowadził znaczące zamieszanie na rynku pracy. Bank Państwa zawiesił operacje finansowe, co oznaczało dla przedsiębiorców brak środków na wypłaty dla pracowników i utrudnienia w funkcjonowaniu zakładów. Sytuację pogłębiał niedostatek surowców. Tak więc „część fabryk z powodu zastoju ekonomicznego, niewypłacalności, powołania swych współpracowników pod broń lub innych przyczyn ograniczyła pracę w zakładach i warsztatach lub zamknęła je zupełnie. Tysiące osób, pozbawione są pracy lub zarobku, tysiącom innych z powodu braku żywiciela nędza zagląda w oczy. Tam, gdzie właściciele fabryk nie mogą dać swym robotnikom i ich rodzinom warunków najskromniejszego bytu, komitet przychodzi z pomocą, zanim nie zacznie działać pomoc państwowa, jak zwykle, zależna od licznych formalności”. Kontynuuj czytanie